وضعیت اسلام در ازبكستان
وضعیت اسلام در ازبكستان
ازبكان با دين و فرهنگ اسلامي پيوند ديرينه اي دارند و در واقع هويت خود را از اسلام گرفته اند. دين اسلام طي هزار سال در زندگي روزمره مردم ازبك نقش داشته است، البته در دوره حكومت كمونيستي در ازبكستان، هزاران مسجد و مدرسه مذهبي تعطيل، تخريب و آثار تاريخي و نسخ خطي معدوم گرديد. در سال 1991 با شروع اصلاحات گورباچف اين وضعيت بهتر شد و پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي، به دليل ديدگاه هاي مترقيانه و انقلابي ، اسلام بار ديگر در آسياي مركزي نقشي موثر پيدا كرد.
با وجود اين كه اكثر جمعيت ازبكستان را مسلمانان تشكيل مي دهند در قانون اساسي از اسلام ياد نشده و دولت ازبكستان خود را لائيك معرفي كرده است. البته با توجه به برجستگي اسلام در هويت و تمدن آسياي مركزي،دولت ازبكستان نمي تواند اين برجستگي را ناديده بگيرد لذا اقداماتي در جهت بزرگداشت دانشمندان اسلامي و حمايت از آداب اسلامي انجام مي دهد.
متوليان تعاليم اسلامي در ازبكستان و تعداد آنها
تعليمات ديني در ازبكستان ريشه اي چند صد ساله دارد و در اوايل قرون وسطي در اين ديار شبكه زنجيره اي مدارس علمي ايجاد شده كه در آنها هم علوم ديني و هم علوم طبيعي و دنيوي تدريس مي شده است. بسياري از دانشمندان در اين مدارس تربيت يافته و مشهور شده اند. در اواخر قرن نوزدهم در خيوه 132 مدرسه، بخارا 336 مدرسه و نواحي تركستان 348 باب مدرسه وجود داشته است. در اوايل قرن بيستم با كوشش متجددين روشنفكر علوم روز از قبيل زبان هاي خارجي، فيزيك، شيمي و رياضي، روش هاي تدريس، بهداشت و درمان، علم كشاورزي، اقتصاد و آمار و بازرگاني مشمول مواد آموزشي مدارس بوده است. البته بعد از سلطه روسيه، مدارس روسي، جايگزين سيستم تعليمات متوسطه و عالي در ازبكستان شد و شبكه تعليمات ديني، عملاً ريشه كن گرديد و تا بعد از استقلال ازبكستان، وضع به همين شكل بود. در نخستين سال هاي استقلال تعداد بي شماري مسجد و مدرسه افتتاح گرديد و سيستم تعليمات ديني در ازبكستان تا حدود قابل ملاحظه اي با توجه به مطالب فوق الذكر اصلاح شد. در حال حاضر تعداد زيادي مركز آموزش اسلامي،نظير مدرسه عالي امام بخاري و 10 باب مدرسه تحت نظارت اداره امور ديني ازبكستان وجود دارد.
نقش مراكز و گروه هاي ديني در ساختار سياسي و حزبي ازبكستان
در نخستين سال هاي استقلال تعداد بيشماري مسجد و مدرسه افتتاح گرديد. تعداد مساجد ازبكستان در سال 1994 در مقايسه با سال 1987 از 87 باب به حدود سه هزار و تعداد مدارس ديني از دو مدرسه علميه به پنجاه مدرسه رسيد. با تصويب قانون آزادي مذاهب و فعاليت هاي ديني در ازبكستان در سال 1989، زمينه حضور گروه هاي ديني در جامعه و رسانه هاي عمومي فراهم شد. اما ظهور شخصيت ها و گروه هاي مذهبي مخالف، باعث شد تا دولت هاي منطقه از همان سال هاي اول پس از فروپاشي به منظور مهار اين گروه ها فعاليت سياسي احزاب ديني را ممنوع اعلام كنند و قوانيني را براي غيرقانوني كردن احزاب سياسي كه ساختار مذهبي دارند به تصويب برسانند. البته اين ممنوعيت ها در كنار اقبال مردم به گروه هاي اسلامي موجب شد كه اين احزاب فعاليت خود را به صورت غيررسمي و گاهي زيرزميني گسترش دهند.
نحوه برگزاري آئين ها و مراسم ديني با قوانين لائيك
دين اسلام در كشور ازبكستان قدمت طولاني دارد . مسلمانان ازبك مراسم و آئين هاي ديني و مذهبي خود را در مناسبت هاي مختلف برگزار مي كنند اما بايد به اين نكته توجه كرد كه تشكيلات اداره ديني اين جمهوري، كاملاً از سياست هاي دولت حمايت مي كند و وفاداري به دولت از شرايط انتصاب روحانيون مساجد است. البته علي رغم كنترل هاي دولت، فعاليت گسترده مبلغين ديني محلي و خارجي، چاپ و توزيع گسترده قرآن و كتاب هاي ديني و حتي نصب برچسب هايي با كلمات مذهبي روي شيشه اتومبيل ها از علائم گسترش و تجديد حيات اسلام در اين كشور مي باشند.
يكي از آئين هاي هفتگي مسلمانان ازبكستان برگزاري نماز جمعه است.صفوف متراكم نمازگزاران، برگزاري منظم نماز جمعه با حضور جمعيت انبوه،شركت مقامات محلي و ديپلمات هاي مسلمان در نماز و در عين حال خطبه هاي تكراري و كم تاثير خطباي جمعه از مشخصه نمازهاي جمعه در ازبكستان است. معمولاً متن خطبه هاي جمعه را اداره امور ديني ازبكستان تهيه مي كند و خطبا تنها به قرائت متن مي پردازند.
شيعيان ازبكستان و شرايطي زندگي آنان
بيشتر شيعيان در بخــــارا و سمرقند زندگي مي كنند و اكثراً به زبان فارسي– تاجيكي صحبت مي كنند. گروه ديگري نيز شيعيان آذري هستند كه در زمان استالين از آذربايجان شوروي به اين منطقه تبعيد شده و بيشتر آنها در راه آهن به كار گماشته شده اند. امروز هم بسياري از فرزندان آنها در كنار راه آهن تاشكند و در محله تزي كوفكا و نيز در روستاي چرني كوفكا سكونت دارند. تعداد شيعيان در ازبكستان به درستي معلوم نيست ولي آمار آنها را 5/1ميلـيون نفر ذكر مي كنند. مفهوم شيعه و سني در كشورهاي آسياي مركزي و ازبكستان با ديگر كشورهاي مسلمان تفاوت فاحشي دارد. به اين معني كه اصولاً مفاهيم مذهبي و ديني كم رنگ تر و مذاهب به يكديگر نزديك ترند. بسياري از اهل سنت در اين كشور به اهل بيت عليهم السلام علاقه مندند. برحسب عادت به خلفاي راشدين احترام مي گذارند و در عين حال سخت عاشق «امام علي(ع)» و«امام حسين(ع)» هستند و «حضرت زهرا(س)» را «بي بي فاطمه» خطاب مي كنند.سابقه سوگواري امام حسين(ع) در منطقه «تركستان» كه شامل ازبكستان نيز مي شود، به قرن سوم هجري بازمي گردد. در آن زمان عده اي از خراسان به اين منطقه مهاجرت كردند و در اوايل قرن سوم در بخارا و خيوه ساكن شدند و عزاداري امام حسين(ع) را برپا كردند. در آن دوران از ترس كمونيست ها، مجالس عزاداري در منازل به صورت پنهاني برگزار مي شد اما پس از فروپاشي شوروي عزاداري ها آزاد شد. امروز در تركمنستان، قزاقستان، آذربايجان و ازبكستان مراسم سوگواري حسيني با شكوه تمام برگزارمي شود و در اين مراسم اهل سنت نيز حضور خوبي دارند.البته در مقاطعي وهابيون سعي مي كنند با ترفند هاي مختلف، مانع اين مراسم شوند ولي با گذشت زمان اين عزاداري ها باعث غناي فرهنگ تشيع شده و خطبا، نويسندگان و شاعران به گراميداشت محرم همت گمارده اند.معمولاً ازبك هاي اهل سنت با ديدن سوگواري ها و نوحه سرايي و محافل حزن متاثر شده و با عزاداران همراهي مي كنند. در سمرقند و بخارا،حسينيه هايي نيز ساخته شده و در آن به سوگواري مي پردازند.
وضعيت مراكز ديني، مساجد و حسينيه هاي شيعيان در ازبكستان
مردم ازبكستان امروز بيش از گذشته با تشيع آشنا شده و به آن گرويده اند . سال 1377،كلنگ مسجد اهل بيت(س) در محله پنجاب سمرقند زده شد.در واقع در محله پنجاب، قطعه زمين بزرگي به وسعت حدود يكهزار متر قرار داشت كه محل مناسبي براي ساخت مسجد بود.شيعيان سمرقند با كوشش «شيخ محمد علي» امام مسجد پنجاب و «روشن پهلوان» از شيعيان فعال و پرشور، موفق به ثبت اين زمين به عنوان مايملك شيعيان شدند.اين مسجد موجب اتحاد و برادري بين مسلمانان شد . سنگ بناي ساختماني كه قرار بود بزرگ ترين مسجد شيعيان ازبكستان شود،در شهر سمرقند گذارده شد.
اين مسجد كه در سال 1378 افتتاح شد وبزرگترين مسجد شيعيان ازبكستان است مي تواند تا 20 هزار نفر نمازگزار را در خود جاي دهد.جامعه شيعيان سمرقند معتقدند كه ساخت اين مسجد آرزوي ديرينه آنها را برآورده كرده است، چرا كه آنها ۴۰ سال است در انتظار ساخت اين مسجد هستند.اين مسجد كه جلوه اي از هنر ايراني را هم دارد، يادگار خوبي از دوستي ايران و ازبكستان است.نكته جالب اين كه بدون طراحي قبلي و به طور اتفاقي، چهارده لچكي در اطراف گنبد مسجد تعبيه شده كه از آنها براي نوشتن نام چهارده معصوم بر هر لچكي استفاده شده است. شيعيان سمرقند معتقدند تعبيه اين چهارده لچكي با نظر خود اهل بيت(ع) بوده است.اين مسجد امروز فعال ترين مسجد شيعيان ازبكستان است.
ملاحضات :
امر ديني از آموزش تا برگزاري مراسم و مراكز ديني همه اديان بويژه اسلام حنفي آغشته به تصوف كاملاً در كنترل دولت است . نماز جماعت در مساجد اگر با جمعيت چشمگيري برگزار مي شود امّا به هيچوجه در كوي و برزن صداي اذاني از هيچ جماعتي در مساجد بلند نمي شود . افراد مرتبط با سفارت خانه ها خاصاً كشورهاي اسلامي نيز كاملاً كنترل شده و چه بسا تحت فشار هستند و دولت خود نسبت به ارتباط با كشورهاي عربي و خاصاً ... نيز تا اين اواخر بسيار حساس است حتي پس از ماجرای (۲۳ آبان ۱۳۹۴ ه.ش.) پاريس به افراد مرتبط هشدار داده و آنان ارتباطات خود را قطع كردند . به همين پايه يا اصلاً فعاليت ديني كشور خارجي وجود ندارد و اگر هم باشد بسيار مكتوم و ناپيدا است.با اين اوصاف علاوه بر آزادي فعاليت فرهنگي و همكاري مشترك با آمريكا و كشورهاي اروپايي به دليل منافع اقتصادي و احياناً انشعاب تجارت و آموزش كه لااقل 500 دانشجوي ازبك در آمريكا بورسيه هستند . فعاليت فرانسه پس از دوبار تعطيلي با پوششي مجدد رنگ و بويي صهيوني دارد و اسرائيل نيز با برگزاري روزهاي نمايش فيلم افزون بر بخارا كه از دير زمان جايگاه يهوديان بوده در هفته هاي اخير در فرغانه نيز فعال شده است . فعاليت كليسايي ارتودوكس روسي به صورت سنتي نيز وجود دارد كه آن نيز كنترل شده است .