آرایه های ادبی درزبان و ادبیّات فارسی
آرایه های ادبی درزبان و ادبیّات فارسی
10- جنـــاس : دو واژه که از نظر ظاهر و واج با هم یکسانی دارند آمّا از نظر معنامتفاوت هستند.
انواع جناس :
- جناس تام : دو کلمه ای را گویند که کاملاً از نظر ظاهر یکسان و از نظر معنی مختلف است.( گور ، گور ) ( شیر ، شیر) ( روان، روان)
- جناس ناقص : مانند جناس تام است با این اختلاف که در جناس ناقص فقط در یک واج یا یک حرکه تفاوت دارند. ( گُــل ، گِــل ) ( دست ، بست) ( داد ، یاد ) ( روان ، دوان) ( نماز ، نیاز ) ( اختلاف ، اعتلاف )
جناس ناقص خود انواعی دارد که عبارتند از:
- جناس ناقص حرکتی : فقط در یک حرکه با هم اختلاف دارند. ( مَـلَـک ، مَــلِــک ) ( اِنعام ، اَنعام ) ( دُرد ، دَرد ) ( می کُنی ، می کَنی )
- جناس ناقص اختلافی : اختلاف در حرف اوّل ( کیش ، ریش ) ( بخت ، رخت ) اختلاف در وسط : ( گلزار، گلنار) ( بازار ، بیزار)
اختلاف در آخر : ( یاد ، باد ) ( خروش ، خروس ) ( بار ، بام ) ( خار ، خاک )
جناس ناقص افزایشی : افزایش در اوّل : ( رنج ، مرنج ) ( قدم ، مقدم ) افزایش در وسط : ( چمن، چمان ) (خال ، خیال )
افزایش در آخر : ( دست ، دسته ) ( شفق ، شفقت ) ( باد ، باده )
11- اشتـــقاق : اگر دو یا چند واژه واج های مشترک داشته باشند و از یک ریشه باشند، اشتقاق می گویند.
ز مشرق سر کوی ، آفتاب طلعت تو اگر طلوع کند طالعم همایون است
ستاره ای بدرخشید و ماه مجلس شد دل رمیده ی ما را انیس و مونس شد
اگر تو فارغی از حال دوستان یارا ! فراغت از تو میسّر نمی شود ما را
12- تکرار و تصدیر : اگر یک واژه با یک معنی یکسان در بیت یا مصراع تکرار شود آرایه ی تکرار است. مثال
گفتی زخاک بیشترند اهل عشق من از خاک بیشتر نه که از خاک کمتریم
گفته بودم که دگر می نخورم به جز از امشب و فردا شب و شب های دگر
سبو بشکست ودل بشکست و جام باده هم بشکست
خدایا در سرای ما چه بشکن بشکن است امشب
تصدیر : اگر واژه ای که در پایان مصراع یا بیت آمده ، در ابتدای مصراع یا بیت بیاورند ، آرایه ی تصدیر است. مثال :
آدمی در عالم خاکی نمی اید به دست عالمی دیگر بباید ساخت و از نو آدمی
هان ای دل عبرت بین از دیده عبر کن هان ایوان مدائن را آیینه ی عبرت دان
گل آن جهانی است نگنجد در این جهان در عالم خیال چه گنجد ، خیال گل
طیران مرغ دیدی تو ز پای بند شهوت به در آی تا که بینی طیران آدمیّت
13- مراعـت نظیــر : آوردن چند واژه در یک مجموعه که با هم از نظر جنس، نوع، مکان ، زمان ، همراهی ، و... تناسب دارند. این آرایه در اغلب ابیات به کار می رود. مثال :
تا درد و ورم فرو نشیند کافور بر آن ضماد کردن
ابر و باد و مه خورشید فلک در کارند تا تونانی به کف اری و به غفلت نخوری
حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج فکر معقول بفرما گل بی خار کجاست
مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو یاد م از کِشته ی خویش آمد هنگام درو
14- تلمیـــح : هر گاه در شعری به طور غیر مستقیم داستانی ، واقعه ی تاریخی ، آیه یا حدیثی ، و یا سخن مشهوری به ذهن تداعی کند ، آرایه تلمیح است . این تداعی باعث لطیف تر شدن کلام می شود. برای در یافتن این آرایه باید خواننده از پشتوانه ی علمی و ادبی و تاریخی و ... بر خور دار باشد. مثال :
یا رب این آتش که بر جان من است سرد کن آنسان که کردی بر خلیل
بیستون بر سر راه است مباد از شیرین خبری گفته و غمگین دل فرهاد کنید
درست این سخن گفت پیغمبر است که من شهر علمم علیم در است
آسمان بار امانت نتوانست کشید قرعه فال به نام من بیچاره زدند
گفت آن یار کزو گشت سر دار بلند جرمش این بود که اسرار هویدا می کرد
جانم ملول گشت ز فرعون و ظلم او آن نور روی موسی عمرانم آرزوست
15- تضمیـــن : اگر شاعر در بین سخن خود آیه ، حدیث ، مصراع یا بیتی از شاعری دیگر بیاورد از آرایه تضمین استفاده کرده است. هر قدر تضمین طبیعی تر باشد ، هنری تر است . مثال :
زینهار ! از قرین بد ، زینهار ! وَ قِنا رَبّنا عذابَ النّار
چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت شیوه ی جَنّاتٌ تَجری مِن تَحتُهَا الأنهار داشت
******************
چه زنم چو نای هردم ، ز نوای شوق او دم که لسان غیب خوشتر بنوازد این نوا را
« همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی به پیام آشنایی بنوازد اشنا را »
******************
مفتون شدم و شیدا بر شاهد زیبایی در چشم و دلم بر پا طوفانی و دریایی
عالم شده حیرانی برآن گل زهرایی « ای پادشه خوبان داد از غم تنهایی
دل بی تو به جان آمد وقت است که باز آیی»
16- تضـــاد : آوردن دوکلمه متضاد را در یک بیت یا مصراع ، تضاد گویند.
گفتی به غم بنشین یا از سر جان بر خیز فرمان برمت جانا ، بنشینم و بر خیزم
تو نه مثل آفتابی که حضور و غیبت افتد دگران روند و آیند و تو همچنان که هستی
بگویم تا بداند دشمن و دوست که من مستی و مستوری ندانم
اگر دشنام فرمایی و گر نفرین دعا گویم جواب تلخ می زیبد لب لعل شکر خارا را
17- تنــاقــض : تناقض یا پارادوکس آرایه ای است که در آن دوواژه که با هم معنی متناقض دارند در یک ترکیب بیایند.مثال:
هرگز حدیث حاضر ِ غایب شنیده ای دل در میان جمع و خود جای دیگر است
گوش ترحّمی کو کز ما نظر بپوشد دست غریق یعنی فریاد بی صدایم
دولت فقر خدایا به من ارزانی دار کاین کرامت سبب حشمت و تمکین من است
فلک در خاک می غلتید ز شرم سر افرازی اگر می دید معراج زپا افتادن ما را
زان سوی بحرِ آتش گر خوانیم به لطف رفتن به روی آتشم از آب خوشتر است
از تهی سرشار ، جویبار لحظه ها جاریست.
18- حسّ آمیـــزی : آمیختن دو یا چند حس است به گونه ای که با ایجاد موسیقی معنوی به تأثیر سخن بیفزاید و سبب زیبایی سخن بیفزاید. مثال :
ببین چه می گویم. خبر تلخی بود. حرف هایم مثل یک تکه چمن روشن بود.
نجوای نمناک علف ها را می شنوم . خداوند لباس هراس و گرسنگی را به آنها چشانید.
بوی بهبود ز اوضاع جهان می شنوم شادی آورد گل و باد صبا شاد آمد
از این شعر تر شیرین ز شاهنشه عجب دارم که سر تا پای حافظ را چرا در زر نمی گیرد
از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر یادگاری که دراین گنبد دوّار بماند
19- ایهـــــام : واژه ای که دو یا چند معنی متفاوت داشته باشد و خواننده یا شنونده در درک معنی درست آن دچار شکّ و تردید گردد. سرگردانی ذهن در درک معنای واقعی منشأ لذتی است که خواننده احساس می کند.
بی مهر رخت روز مرا نور نمانده است وز عمر مرا جز شب دیجور نمانده است
به بوی نافه ای کآخر صبا زان طرّه بگشاید ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دل ها
خانه زندان است و تنهایی ضلال هر که چون سعدی گلستانیش نیست
چشم چپ خویشتن بر آرم تا روی نبیندت بجز راست
صائب ! مدد خلق نمودیم به همّت در ظاهر اگر مالک دینار شدیم
ایهام تناسب : آوردن کلمه ای است با حد اقل دو معنی که یک معنی آن مورد نظر و پذیرفتنی است و معنی دیگر نیز با برخی از اجزای کلام تناسب دارد. در ایهام گاه هر دو معنی پذیرفتنی است اما در ایهام تناسب یک معنی به کار می آید و معنی دوم با واژه های دیگر مراعات نظیر می سازد. مثال :
چنان سایه گسترد بر عالمی که زالی نیاندیشد از رستمی
چون شبنم اوفتاده بدم پیش آفتاب مهرم به جان رسید و به عیّوق بر شدم
همچو چنگم سرتسلیم و اردادت در پیش تو به هر ضرب که خواهی بزن وبنوازم
ماهم این هفته برون رفت و به چشمم سالی است
حال هجران تو چه دانی که چه مشکل حالی است
20- لـفّ و نشـــر : آوردن دو یا چند واژه است در بخشی از کلام که توضیح آن در بخش دیگر کلام آمده باشد . واژه های بخش اوّل را لفّ و توضیحات بخش دوم را نشر گویند. لف و نشر دو گونه است : مرتب و مشوّش
اگر لفّ ها به ترتیب به نشر ها مربوط گردد مرتب و در غیر این صورت مشوّش است.
معنی آب زندگی و روضه ی ارم چون طرف جویبار و می خوشگوار چیست
ای شاهد افلاکی در مستی و در پاکی من چشم تو را مانم تو اشک مرا مانی
فرو رفت و بر رفت روز نبرد به ماهی نم خون و بر ماه گرد
یار من باش که زیب فلک و زینت دهر از مه روی تو و اشک چو پروین من است
به روز نبرد آن یل ارجمند به شمشیر و خنجر به گرز و کمند
برید و درید و شکست و ببست یلان را سر و سینه و پا و دست
آن نه زلف است و بناگوش که روز است وشب است
و آن نه بالای صنوبر که درخت رطب است
21- اغــــراق : ادعای وجود صفتی است که بیش از حد معمول یا محال باشد. مهمترین آرایه برای ادبیات حماسی است. مثال:
که گفتت برو دست رستم بند نبندد مرا دست چرخ بلند
بگزار تا بگریم چون ابر در بهاران کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران
هر شبنمی در این ره صد بحر آتشین است دردا این معما شرح و بیان ندارد
شود کوه آهن چو دریای آب اگر بشنود نام افراسیاب
مشنو ای دوست که غیر از تو مرا یاری است یا شب وروز به جز فکر توام کاری است
22- حســن تعلیــل : آوردن علّت ادبی بر سخنی که ادّعا شده است این علّت مبنی بر تشبیه است و پایه و اساس علمی وعقلی ندارد امّا برای خواننده از علّت اصلی دل پذیرتر است. مثال:
من از بینوایی نیم روی زرد غم بینوایان چنین زرد کرد
هنگام سپیده دم خروس سحری دانی ز چه رو همی کند نوحه گری
یعنی که نمودند در آیینه ی صبح از عمر شبی گذشت و تو بی خبری
باران همه برجای عرق می چکد از ابر پیداست که از روی لطیف تو حیا کرد
رسم بد عهدی ایام چو دید ابر بهار گریه اش بر سمن و سنبل و نسرین آمد
23- عکس: آریه ای است که در آن ابتدا دو یا چند کلمه به ترتیب خاصّی در جمله می آید و سپس جای همان کلمه هادر ادامه یا جمله ی بعدی ، عوض می شود . مثال:
تن ز جان و جان ز تن مستور نیست لیک کس را دید جان دستور نیست
می گفـــــت گــــرفتــه حلقـــه در بـــر کــامــروز منـم چـــو حلقـــه بــر در
بهـرام که گـــور می گرفتی همه عمر دیــدی گـــور چگـونه بهـــرام گرفت