زبان آسی از زبان های ایرانی جدید شرقی است که در " جمهوری خود مختار آسی" و " ایالت خود مختار آسی" در کوههای قفقاز رایج است . زبان آسی به دو گویش عمده تکلم می شود که یکی " ایرونی " و دیگری " دیگوری" نامیده می شود . گویش ایرونی جدیدتر از گویش دیگوری است و اساس زبان ادبی آسی است . گویش دیگوری از نظر آوایی و دستوری کهنه تر از گویش ایرونی است و روی هم رفته از لحاظ تحولی ، مرحله ای قدیم تر از ایرونی را نشان می دهد . گویش ایرونی از گستره ی بیشتری برخوردار است و اکثریت آس ها به این گویش گفت گو می کنند . این گویش اساس زبان ادبی آسی است که به الفبای (سیریلیک) نوشته می شود ، البته با تغییراتی که آن را برای نوشتن زبان آسی متناسب کرده است. اکثریت گویندگان زبان آسی که از یک میلیون کمتراند به گویش ایرونی تکلم می کنند. زبان آسی باز مانده زبان سکایی غربی است . این زبان بسیاری از خصایص ایرانی باستان را حفظ کرده است . زبان آسی ، به خلاف دیگر زبان های ایرانی جدید ، از تأثیر زبان فارسی دری برکنار مانده است . در سده های اخیر لغات و اصطلاحات زیادی از زبان روسی وارد زبان آسی شده اند . زبان آسی اکنون به خطی ، که از خط روسی اقتباس شده ، نوشته می شود . زبان آسی از سده نوزدهم م. که ایرانشناسان به زبان های ایرانی جدید توجه نمودند ، بیش از دیگر زبان های ایرانی جدید ، غیر از فارسی دری، مورد توجه قرار گرفته است . این زبان اکنون فرهنگ تاریخی کاملی دارد که فارسی دری از داشتن چنان فرهنگی محروم است. پس، زبان آسی که آن را " اوستیک" نیز می نامند ( کمری و دیگران ، 52: 1387 ) یکی از مهم ترین زبان های ایرانی نوی شرقی و در عین حال غربی ترین زبان این گروه است با حدود 480 هزار گویشور ( بر اساس سرشماری سال 1979م .) که عمدتاً در بخش های مرکزی ناحیه قفقاز ، یعنی در جمهوری خودمختار اوستیای شمالی فدراسیون روسیه ،؛ و ناحیه خودمختار اوستیای جنوبی جمهوری گرجستان به سر می برند ؛ گروه های آسی را در ناحیه ی خود مختار کاباردا بالکار و ناحیه ی استاورپل قفقاز شمالی و در تفلیس و دیگر نواحی پراکنده ی شرق گرجستان نیز می توان یافت . در نواحی مرکزی و شرقی فلات آناتولی نیز زبان آسی در گروه های پراکنده ای به کار می رود که در اصل مهاجران مسلمانی هستند که در دهه ی 1860 م. از زاد بوم خود در قفقاز کوچ کرده و به همراه چرکس ها و دیگر قبایل قفقازی در ترکیه ی عثمانی مستقر شدند ؛ در باره ی جمعیت آسی های آناتولی اطلاعاتی در دست نیست.(اشمیت، 741: 1387)

آسی آخرین بازمانده ی گویش های ایرانی شرقی (سکایی – سرمتی) است که در روزگار باستان در نواحی گسترده ای از جنوب روسیه بدان ها سخن می گفته اند . به دلایل تاریخی پیوستگی زبانی آسی قدیم (آلانی ) با زبان های خویشاوند از دوره های بسیار قدیم قطع شده است . در روزگار ما آسی از تمام جوانب توسط زبان های غیر هند و اروپایی (قفقاز و ترکی ) محاصره شده است . در شمال و غرب با زبانهای چرکسی – کاباردی و ترکی نوگای ها و قره چای بالکارها ، و در شرق با زبان های ناخی (اینگوش – چچن ) هم مرز است .

زبان آسی بسیاری از ویژگی های زبان های کهن ایران را مانند حالات صرفی اسم ، به کاربردن پیشوندهای متعدد برای افعال و غیره تاکنون حفظ کرده است ، از بدوی ترین و محافظه کارترین زبان های ایرانی نو به شمار می رود و تنها زبان ایرانی نو است که از زبان فارسی تاثیر نپذیرفته است ؛ اما " دستگاه صوتی آسی زیر نفوذ زبان های قفقازی قرار گرفته  و واژگان آن از روسی تاثیر پذیرفته است . آسی در ساختار خود اساساً زبان ایرانی مانده است . صرف فعل کاملاً ایرانی است . از ساخت ارگتیوی قفقازی اثری دیده نمی شود . طبقات اسمی زبان های قفقازی شمال شرقی در آسی دیده نمی شود . زبان آسی از مهم ترین زبان های ایرانی نو شرقی و در عین حال مهم ترین زبان رایج در منطقه ی قفقاز به شمارمی آید.

 فرهنگ تاریخی زبان آسی را پروفسور آبایف ، که خود آس است ، تالیف کرده است . این فرهنگی در چهار جلد تالیف شده است . جلد اول : A-K ، جلد دوم :  L-R ، جلد سوم : S-T ، جلد چهارم :  U-Z  ،جلد اول فرهنگ در سال 1958 و جلد چهارم آن در سال 1989 منتشر شده است.

منابع :

- فرهنگ تاریخی زبان آسی ، دکتر محسن ابوالقاسمی (متوفی/ ۱۹ بهمن ۱۳۹۷ )

- در باره ی زبان آسی،دکتر نسترن توکلی